Chæm sóc sÙc khoÈ phø n» trong thÆp niên 90   Bác sî TØ MÏ Linh
Vietnamese English

 ñ©i sÓng cûa phø n» trong thÆp niên 1990 së dài gÃp Çôi Ç©i sÓng cûa phø n» trܧc Çây 150 næm. Chúng ta sÓng lâu hÖn ngÜ©i xÜa, phÀn l§n là do ti‰n b¶ kÏ thuÆt, nhÜng phÀn khác cÛng do viŒc ngæn ngØa thuÓc lá, ÇŠ phòng ô nhiÍm môi sinh, bài trØ ma túy, vÆn Ƕng th‹ døc và do quan niŒm vŠ cách thÙc æn uÓng, vŠ vŒ sinh tính døc.

 NgÜ©i ViŒt Nam tåi Canada gÒm có nhiŠu thành phÀn xã h¶i phÙc tåp, trình Ƕ h†c vÃn khác nhau, do Çó thuy‰t trình vŠ chæm sóc sÙc khÕe m¶t cách toàn diŒn là m¶t công viŒc vô cùng khó khæn, chúng tôi chÌ chú tr†ng ljn m¶t sÓ vÃn ÇŠ quan tr†ng ÇÓi v§i phø n», và Ç‹ quí vÎ tiŒn phÀn theo dõi, chúng tôi xin dùng dÜÖng bän (diapositives) làm tài liŒu trình bày.

I. Nh»ng khám nghiŒm thÜ©ng xuyên (ÇÎnh kÿ - Screening Ç‹ khám bŒnh trång)
 
 Nh»ng khám bŒnh ÇÎnh kÿ cûa ngÜ©i phø n» së chú tr†ng vào viŒc tìm ra nh»ng bŒnh sau Çây, nhÃt là vì trong viŒc chæm sóc sÙc khÕe phø n», ngÜ©i ta thÜ©ng hay sao lãng nh»ng bŒnh này.

A. Áp huy‰t cao

 Theo dõi áp huy‰t là mt phÜÖng pháp ít tÓn kém nhÃt, nhÜng áp huy‰t cao låi là m¶t chÙng bŒnh tiŠm Än có nh»ng bi‰n chÙng thÆt trÀm tr†ng. ThÜ©ng thÜ©ng trܧc khi t§i tu°i 40, ta phäi Ço áp huy‰t 3 næm m¶t lÀn, và sau 40 tu°i phäi Ço m‡i næm m¶t lÀn.

B. Khám nhÛ b¶

T¿ khám nhÛ b¶: t¿ khám nhÛ hoa là m¶t phÜÖng pháp Ç‹ s§m phát hiŒn bŒnh ung thÜ vú do chính ngÜ©i phø n» tham gia vào viŒc sæn sóc sÙc khoÈ cho bän thân mình. Do t¿ khám nhÛ hoa, ngÜ©i phø n» có th‹ khám phá ra thÃy bܧu ª vú cûa mình trong Çó hÖn 80% trÜ©ng h®p. Phø n» nên dành ra m‡i tháng 10 t§i 15 phút Ç‹ t¿ khám mình, và khám khoäng m¶t tuÀn sau kÿ kinh nguyŒt.

Vài ÇiŠu cÀn nên bi‰t vŠ nhÛ hoa:

     Nên Çi khám bŒnh nhÛ hoa vào khoäng 40 tu°i, cÛng có trÜ©ng h®p nên khám vào th©i kÿ 20 tu°i.
     ñÓi v§i nh»ng vÎ quá 65 tu°i, thÜ©ng không làm mamogram, t¿ khám vú là m¶t phÜÖng pháp h»u hiŒu.
     Vào th©i kÿ kinh nguyŒt ho¥c ª nh»ng ngÜ©i có xáo tr¶n hormone, nhÛ hoa hay xÜng l§n thành m¶t cøc bܧu, nhÜng bܧu này së bi‰n mÃt.
     Dù m¶t cøc bܧu th¿c s¿ ª nhÛ hoa, cÛng chÜa h£n là ung thÜ, vì 65 t§i 80% bܧu vú là loåi bܧu lành tính.

Ung thÜ vú: Có 10% phø n» së bÎ ung thÜ trܧc 80 tu°i. Trong 40 næm vØa qua, sÓ ngÜ©i ch‰t vì ung thÜ vú không thuyên giäm. Quá 50 tu°i, sÓ ngÜ©i m¡c bŒnh ung thÜ vú tæng hÖn. Nh»ng y‰u tÓ gây ra ung thÜ vú là: tu°i tác, phái tính, sinh sän nhiŠu lÀn, gia Çình Çã có ngÜ©i bÎ ung thÜ vú.

Có 3 phÜÖng pháp phát hiŒn ung thÜ vú:

     Çi khám bác sï;
     t¿ khám;
     mammography.

 Theo khuy‰n cáo cûa hi American Breast Cancer Society, phø n» nên:

 T¿ khám vú           20 tu°i trª lên  khám hàng tháng
 Khám bŒnh bác sï  20 t§i 40 tu°i  3 næm mt lÀn
                               trên 40 tu°i  khám hàng næm
 Mammography      trên 50 tu°i  th¿c hiŒn hàng næm

Mammography: Trong 15 næm vØa qua, mammography Çã góp phÀn không nhÕ trong viŒc ch»a trÎ bŒnh ung thÜ vú. PhÜÖng pháp chÄn bŒnh này là m¶t phÜÖng tiŒn quan tr†ng Ç‹ khám phá nh»ng bܧu mà chÄn Çoán bÎnh lš không tìm thÃy. ñây là m¶t phÜÖng pháp chøp quang tuy‰n Ç‹ có hình änh b¶ nhÛ hoa, phân biŒt ÇÜ®c mô (tissue) bình thÜ©ng và mô m¡c chÙng ung thÜ.

 ñÓi v§i phø n» dܧi 30 tu°i, ít khi sº døng mamography, vì t› sÓ ngÜ©i bÎ ung thÜ ít hÖn 2%. Ÿ l§p tu°i này, chÌ làm mammography khi khám thÃy có bܧu hay khi có abcès. ñau vú cÛng không phäi là lš do Ç‹ làm mammography. ñ¶ nhåy (sensibility) cûa mammography vào khoäng 85 t§i 90%.

 ñ‹ khám phá ung thÜ vú, American Cancer Society và American College of Radiology khuy‰n cáo:

     Mammography lÀn ÇÀu (de base) gi»a 35 và 40 tu°i;
     Mammography m‡i 12 hay 24 tháng gi»a 40 và 50 tu°i;
     Mamography hàng næm trên 50 tu°i.

 N‰u trong gia Çình có ngÜ©i Çã m¡c chÙng ung thu vú, nên làm mammography 5 næm s§m hÖn th©i khóa bi‹u trên.

C. Pap Smear: Khám phá ung thÜ c° tº cung

 PhÜÖng pháp khäo nghiŒm t‰ bào c° tº cung hay Papanicolaou test (pap test) này Çã làm giäm 90% ung thÜ c° tº cung và tæng thêm Ç©i sÓng cûa nh»ng ngÜ©i m¡c bŒnh ung thÜ tº cung vì phÜÖng pháp này khám phá s§m ra bŒnh, và do Çó loåi trØ ngay mÀm ung thÜ m§i b¡t ÇÀu xuÃt hiŒn nÖi c° tº cung. Canadian Task Force và U.S Preventive Task Force khuy‰n cáo thº nghiŒm Pap Smear 3 næm m¶t lÀn ÇÓi v§i phø n» ít có nguy cÖ (low risk). NhÜng ngÜ®c låi, American College of Obstetricians and Gynecologists và American Cancer Society khuyên tÃt cä phø n» nên làm Pap Smear hàng næm.

Ai phäi làm Pap Smear

     TÃt cä phø n» còn trong th©i kÿ hoåt Ƕng tính døc;
     Phø n» dùng thuÓc ngØa thai;
     Phø n» 80 tu°i trª lên;
     Phø n» mang thai.

Khi nào khªi s¿ làm Pap Smear

     TÃt cä phø n» b¡t ÇÀu giai Çoån tính døc hay 18 tu°i;
     T› sÓ tiŠn ung thÜ (precancerous) rÃt cao ª l§p tu°i trÈ;
     Ung thÜ invasive cao nhÃt ª vào nh»ng næm ÇÀu tiên l§p tu°i 40.

Làm th‰ nào th¿c hiŒn Pap Smear: Phäi theo các ÇiŠu kiŒn nhÜ sau:
 

     Tránh vaginal douche (48 ti‰ng ÇÒng hÒ);
     Không Ç‹ vaginal cream hay jelly (48 ti‰ng ÇÒng hÒ);
     Không giao h®p (24 ti‰ng);
     Tránh làm Pap Smear th©i kÿ có kinh.

Khi nào ngÜng screening: Preventive Canadian Task Force khuyên ngØng screening sau 65 tu°i. Ung thÜ c° tº cung rÃt hi‰m thÃy ª tu°i 70. Tuy nhiên, theo American Obstetricians and Gynecologists thì nên ti‰p tøc screening, không có gi§i hån vŠ tu°i tác.

BŒnh nhân Çã m° (c¡t bÕ) tº cung: N‰u m¶t ngÜ©i Çã m° c¡t bÕ tº cung không phäi vì ung thÜ, và Çã có làm Pap Smear ÇŠu Ç¥n trܧc khi m°, thì không cÀn làm pap smear n»a. ThÆt vÆy, n‰u Çã không có ung thÜ ª b¶
phÆn sinh døc, thì ung thÜ ª âm Çåo rÃt hi‰m và do Çó không cÀn làm Pap Smear n»a.
 
II. MTS hay STD - BŒnh xã h¶i truyŠn nhiÍm

 MTS hay STD là nh»ng bŒnh truyŠn nhiÍm do giao ti‰p tình døc. Các bŒnh Sida (AIDS), Hépatite B truyŠn nhiÍm b¢ng ÇÜ©ng sinh døc cÛng nhÜ các ti‰p xúc không do tính døc.

 Có 20 loåi vi trùng và 50 bŒnh trong các loåi bŒnh MTS. MTS gây ra nh»ng änh hܪng xã h¶i và kinh t‰ rÃt tai håi trong viŒc sæn sóc sÙc khÕe Çåi chúng. MTS là nguyên nhân cûa 1/3 nh»ng trÜ©ng h®p Çoån sän (stérilité) tåi Canada, änh hܪng t§i phø khoa, gây ra hÜ thai, tº vong khi sinh sän, chºa ngoài då con, maladies pelviennes inflammatories avec doubleurs pelviennes.
Trong thÆp niên vØa qua, Çã có m¶t dÎch MTS nhÃt là ª l§p tu°i thi‰u n» và phø n» trÈ. Nh»ng bŒnh clamydioses, gonorrhées, herpès, condylomes (g†i là MTS ordinaires) phát tri‹n månh më, trong khi š thÙc vŠ tÀm mÙc cûa nh»ng bŒnh này trên sÙc khÕe phø n» låi không ÇÜ®c chú tr†ng m¶t cách tÜÖng xÙng. M¶t vài phÜÖng pháp ngØa thai có công hiŒu giäm bŒnh MTS:

     Condom và chÃt diŒt tinh trùng giäm thi‹u bŒnh MTS;
     ThuÓc ngØa thai giäm b§t bi‰n chÙng cûa MTS (nhÜ salpingite, PID)

 Ngân sách y t‰ th‰ gi§i hiŒn nay có lë Çã không cho phép th¿c hiŒn nh»ng phÜÖng pháp khám phá bŒnh, chû y‰u ª nhóm ngÜ©i dÍ m¡c bŒnh và dÍ truyŠn bŒnh.

 M¥c dù Çã có nhiŠu cänh giác vŠ nh»ng hÆu quä trÀm tr†ng cûa MTS và có nhiŠu khuy‰n cáo gi» gìn m¶t Ç©i sÓng tình døc an toàn, cách sÓng và thái Ƕ cûa gi§i trÈ vÅn không có thay Ç°i nào Çáng k‹. RÃt ít ngÜ©i xº døng các biŒn pháp ngæn ngØa trong các giao ti‰p nam n».

Condom: là m¶t phÜÖng tiŒn rÃt dÍ xº døng. HiŒn nay có loåi condom féminin ˜Reality™, khi‰n cho phø n» có phÜÖng tiŒn h»u hiŒu Ç‹ ÇŠ phòng MTS và ngØa thai. ThÜ©ng ngÜ©i ta cho r¢ng ngØa thai là công viŒc cûa phø n», và phòng bŒnh MTS là trách nhiŒm cûa Çàn ông. Tuy nhiên, phø n» trÈ hiŒn nay càng ngày càng muÓn nhÆn lÃy trách nhiŒm 'kép' cûa mình vŠ thai nghén và vŠ ÇŠ phòng MTS.

Spermicide non oxynol trong viŒc ÇŠ phòng MTS: ñây là loåi thuÓc diŒt tinh trùng ÇÜ®c dùng nhiŠu nhÃt. Loåi này rÃt h»u hiŒu và là m¶t phÜÖng pháp ngænngØa gonorrhée, clamydiose, herpès và virus HIV.

III. Hépatite B - Viêm gan B

 BŒnh viêm gan B là m¶t chÙng bŒnh do vi khuÄn truyŠn nhiÍm b¢ng tình døc thÜ©ng thÃy ª Canada và B¡c MÏ. Có tØ 60 ljn 70% ngÜ©i ViŒt Nam mang vi khuÄn hépatite B.

Nh»ng nhóm ngÜ©i có nguy tính hépatite B:

     NgÜ©i ñông Nam Á;
     Th° dân Alaska và các Çäo Thái Bình DÜÖng;
     NgÜ©i ghiŠn ma túy b¢ng cách chích tïnh måch;
     Gia Çình có ngÜ©i mang hépatite;
     NgÜ©i có nhiŠu bån chæn gÓi (sex partners); và
     Cán b¶ y t‰.

 HÆu chÙng cûa viêm gan B là tình trång chÙa vi-khuÄn lâu dài trong cÖ th‹, và có nguy cÖ bÎ ung thÜ gan gÃp b¶i (300) lÀn. Phø n» mang thai có th‹ truyŠn vi khuÄn viêm gan B cÃp tính sang thai nhi 70% t§i 80% n‰u không áp døng nh»ng ÇŠ phòng Çúng cách.

 Phäi chích ngØa viêm gan cho nh»ng nhóm ngÜ©i có nguy cÖ nhiÍm bŒnh. ThuÓc chûng ÇÜ®c chích làm 3 lÀn: tháng ÇÀu tiên, tháng k‰ ti‰p, và tháng thÙ sáu. Chích ngØa tÃt cä trÈ em vä nh»ng nhóm ngÜ©i có nguy cÖ nhiÍm bŒnh là m¶t phÜÖng tiŒn ÇŠ phòng cæn bän cûa ngÜ©i thÀy thuÓc. Ngoài viŒc chích ngØa, rÃt khó có cách ngæn ngØa s¿ lan tràn cûa MTS, chÙng bŒnh này låi gi‰t nhiŠu ngÜ©i hÖn là Sida.

IV. H¶i chÙng tiŠn kinh (PMS)

 PMS là nh»ng triŒu chÙng trܧc lúc hành kinh, thÜ©ng thÃy ª 87-92% phø n». TØ 3 t§i 5% phø n» có triŒu chÙng tiŠn kinh khá trÀm tr†ng.

PMS là gì? PMS là nh»ng hiŒn tÜ®ng xäy ra ª Çoån cuÓi cûa chu kÿ kinh nguyŒt, bi‹u hiŒn b¢ng nh»ng cách cÜ xº, nh»ng triŒu chÙng tâm lš bÃt thÜ©ng ÇÓi v§i ngÜ©i khác ho¥c trong công viŒc, trong hành Ƕng. Phø n» thu¶c m†i chûng t¶c, væn hóa, tÀng l§p xã h¶i ÇŠu có th‹ bÎ PMS. Hi chÙng PMS liên quan v§i nh»ng thay Ç°i cûa hormone trong chu kÿ kinh nguyŒt, m¥c dù ngÜ©i ta chÜa bi‰t rõ nguyên nhân cûa PMS.

TriŒu chÙng cûa PMS Có t§i 150 triŒu chÙng cûa PMS, tØ cæng nhÛ b¶, ÇÀy bøng, nhÙc ÇÀu, mŒt mÕi, giÆn d», lo âu, muÓn t¿ tº, v.v...

ChuÄn Çoán PMS: có th‹ d¿a theo 3 tiêu chuÄn:

     TriŒu chÙng phäi xuÃt hiŒn ÇÎnh kÿ sau th©i gian røng trÙng;
     TriŒu chÙng phäi xäy ra m¶t cách cÓ ÇÎnh ít nhÃt 7 ngày trܧc kÿ; và
     TriŒu chÙng có änh hܪng khá trÀm tr†ng trên lŠ lÓi sinh hoåt cûa ngÜ©i bŒnh.

Ch»a trÎ: Counselling, Äm th¿c, vÆn Ƕng:

     Khuyên bäo, giäi thích, c¡t nghïa cho ngÜ©i bŒnh vŠ chÙng PMS là nh»ng ÇiŠu cÀn thi‰t. NgÜ©i bŒnh và gia Çình phäi có phÜÖng k‰ Ç‹ giäm cæng  th£ng, ho¥c làm group counselling v§i m¶t nhà tâm lš Ç‹ có khä næng ÇÓi phó v§i PMS;
     Ch‰ Ƕ æn uÓng: giäm sÓ lÜ®ng muÓi, ÇÜ©ng rÜ®u, cà phê, nhÃt là ÇÓi v§i phø n» hay lo âu, mÃt ngû;
     VÆn Ƕng th‹ døc, Çi b¶ khoäng 30 phút, ít nhÃt 4 lÀn 1 tuÀn.

 Có khoäng 70% ngÜ©i Çáp Ùng v§i cách ch»a trÎ này. Còn låi 30% thÜ©ng phäi dùng thuÓc

     Antiprostaglandine làm b§t triŒu chÙng PMS n‰u uÓng ÇŠu 6 ngày trܧc kÿ kinh. K‰t quä: 30% khá hÖn, 30% không hiŒu quä, và 30% sinh chÙng  buÒn ngû.

     Cho thêm Pyridoxine (vitamine B6) 100mg m‡i ngày suÓt kÿ kinh cÛng có hiŒu quä, m¥c dù các công cu¶c nghiên cÙu chÜa chÙng minh công døng  cûa nó.
 

Nh»ng nghiên cÙu gÀn Çây cho thÃy antidépressant (Prozac) 20 t§i 40 mg mt ngày có công hiŒu trên nh»ng phø n» PMS mang triŒu chÙng depression và irritability.

V. Th©i kÿ mãn kinh (Ménopause)

 ThÆp niên 90 này Çã Çánh dÃu mo6.t khía cånh Ç¥c biŒt vŠ sÙc khÕe phø n», Çó là quan niŒm m§i cûa ngÜ©i thÀy thuÓc và cûa ngÜ©i bŒnh vŠ th©i kÿ mãn kinh. Ngày nay, ngÜ©i ta ch»a trÎ m¶t cách tích c¿c th©i kÿ mãn kinh, Ç‹ ngÜ©i Çàn bà có th‹ thø hܪng Ç©i sÓng yên °n thêm 30 næm n»a.

 V§i tu°i th† trung bình hiŒn nay là 81 næm, ngÜ©i Çàn bà phäi träi suÓt 1/3 Ç©i ngÜ©i trong th©i kÿ mãn kinh.
Dân chúng càng ngày càng già thêm, th‰ gi§i ÇÙng trܧc m¶t vÃn nån quan tr†ng vŠ mãn kinh. Th¿c vÆy, hiŒn nay m¶t trên bÓn phø n» Canada già trên 50 tu°i, t°ng sÓ lên ljn hÖn 3 triŒu phø n» Çang sÓng trong th©i mãn kinh.

 ViŒc ch»a bŒnh b¢ng hormone cho ngÜ©i mãn kinh, giäm thi‹u 50% nguy cÖ phát bŒnh tim måch, bŒnh thÜa xÜÖng cùng nh»ng bi‰n chÙng và tº vong do các bŒnh này gây ra, cÛng nhÜ là Çem låi tình trång an sinh cho ngÜ©i phø n» mãn kinh.

Tu°i vàng khoÈ månh là møc Çích cûa bu°i thuy‰t trình hôm nay.

ñÎnh nghiã: Mãn kinh là th©i kÿ kinh nguyŒt chÃm dÙt, hay là th©i kÿ buÒng trÙng ngÜng hoåt Ƕng. Trong suÓt cu¶c sÓng, ngÜ©i phø n» có khoäng 400 chu kÿ kinh nguyŒt. SÓ lÜ®ng hormone estrogen và progestogen dÀn dÀn giäm thi‹u trong th©i kÿ tiŠn mãn kinh. Périmenopause và ménopause:

DÃu hiŒu và triŒu chÙng: Chu kÿ kinh không ÇŠu, xuÃt huy‰t bÃt thÜ©ng, bØng nóng ª m¥t (50-80%) kèm theo nôn oË, hÒi h¶p, chäy mÒ hôi ban Çêm, mÃt ngû, chóng m¥t, nhÙc ÇÀu, sao lãng, mÃt trí nh§, giÆn d», lØ ÇØ.
     HÆu quä lâu dài cûa th©i kÿ mãn kinh:
      - BŒnh ung thÜ vú tæng dÀn v§i tu°i tác và nhiŠu hÖn lúc quá 50 tu°i.
      - BŒnh tim måch: trong th©i kÿ còn kinh nguyŒt, ngÜ©i phø n» bÎ bŒnh tim måch 1/5 lÀn ít hÖn Çàn ông cùng l§p tu°i, cho ljn næm 85 tu°i thì sÓ ngÜ©i Çàn ông Çàn bà m¡c bŒnh ngang nhau. NhÆn xét này chÙng tÕ
estrogen bäo vŒ cÖ th‹ chÓng låi bŒnh tim-måch.
     - BŒnh thÜa xÜÖng (loãng xÜÖng): xÜÖng trª nên ˜loãng™ ª th©i kÿ mãn kinh. BÓn næm sau khi mãn kinh xÜÖng trong ngÜ©i thi‰u høt Çi tØ 1 t§i 3% m‡i næm, sau Çó, m‡i næm høt mÃt 0.6% xÜÖng. S¿ kiŒn này làm cho ngÜ©i Çàn bà dÍ bÎ gãy xÜÖng c° tay, xÜÖng sÓng, và xÜÖng Çùi. Có t§i 40%  phø n» trên 65 tu°i bÎ gÅy m¶t trong ba loåi xÜÖng này, và 20% ngÜ©i ª tu°i 90 bÎ gãy xÜÖng háng. ñàn bà da tr¡ng, thon và cao dÍ bÎ thÜa xÜÖng.
     ñàn bà da Çen ít thÜa xÜÖng hÖn, vì có m¶t khÓi lÜ®ng xÜÖng khá l§n. Nh»ng y‰u tÓ gây ra bŒnh thÜa xÜÖng là: mãn kinh s§m, da tr¡ng, nhË cân, chÜa sinh sän lÀn nào, ít vÆn Ço6.ng, uÓng rÜ®u quá Ƕ, hút thuÓc
lá, uÓng nhiŠu cà phê, và uÓng thuÓc corticoids.

TrÎ liŒu mãn kinh

Estrogen là hormone cæn bän trong phép ÇiŠu trÎ mãn kinh. Có ba cách dùng Estrogen:

     ThuÓc viên uÓng;
     ThuÓc dán ngoài da (transdermal patches); và
     Kem thoa da hay Ç¥t trong âm Çåo.

ñ‹ phòng ngØa thÜa xÜÖng, phäi b¡t ÇÀu dùng hormone trong vòng ba næm sau khi t¡t kinh, xÜÖng có th‹ thÜa dÀn ngay sau khi ngÜng ch»a trÎ.

 Không th‹ dùng hormone ch»a trÎ mãn kinh trong các trܪng h®p sau Çây:

     ñã m¡c bŒnh t¡c nghën måch máu;
     XuÃt huy‰t ª âm h¶ chÜa rõ nguyên nhân; và
     Có tiŠn cæn ung thÜ vú ho¥c ung thÜ tº cung.

Nh»ng nguy cÖ trong phép ÇiŠu trÎ b¢ng hormone:

     Ung thÜ màng tº cung (endomètre): t› lŒ thông thÜ©ng cûa ung thÜ màng trong tº cung ª phø n» mãn kinh là 1/1000 ngÜ©i m‡i næm. BŒnh này thÜ©ng xuÃt hiŒn 2 næm sau khi trÎ hormone, nhÜng ung thÜ có th‹ phát hiŒn s§m và t› lŒ lành bŒnh là 95%. N‰u dùng thêm progesterone Ç‹ trÎ h‡n h®p v§i estrogen, có th‹ giäm h‰t nguy hi‹m cûa ung thÜ màng trong tº cung.
     Ung thÜ vú: Có m¶t vài khäo cÙu cho r¢ng có liên hŒ gi»a ung thÜ vú và hormone estrogen.

 L®i và Håi do viŒc ch»a trÎ b¢ng hormone là m¶t câu hÕi chÜa có Çáp sÓ minh båch. UÓng thuÓc, m¶t Çàng phäi chÃp nhÆn nguy cÖ phát sinh ung thÜ vú vào lúc 60 tu°i, Çàng khác là ngæn ngØa ÇÜ®c cæn bŒnh tim lúc 70 tu°i và tránh ÇÜ®c gÅy xÜÖng háng lúc 80 tu°i?

 Câu hÕi này do báo Time tháng 6 næm ngoái nêu lên trong loåt bài vŠ estrogen và mãn kinh Çã gây ra nhiŠu tranh luÆn và vÅn chÜa có câu trä l©i, ch¡c còn phäi có nhiŠu công trình nghiên cÙu n»a.

 Th¿c ra, nguy cÖ ung thÜ vú tÜÖng ÇÓi thÃp trong 5 næm ÇÀu tiên ch»a trÎ hormone v§i t› lŒ 1.71 phø n» l§p tu°i 60-64 sau 5 næm ÇiŠu trÎ. ñiŠu trÎ h‡n h®p v§i progesterone giäm nguy cÖ xuÓng còn 1.00% theo trÜ©ng phái Âu châu, nhÜng trÜ©ng phái MÏ thì không cho là progesterone giäm thi‹u ung thÜ vú.

VÆn Ƕng: Khi b¡t ÇÀu mãn kinh, vÆn Ƕng rÃt quan tr†ng Ç‹ thân th‹ tráng kiŒn, mà còn giúp giäm bŒnh thÜa xÜÖng và bŒnh tim. BÖi l¶i rÃt tÓt cho tim.

Ch‰ Ƕ Äm th¿c: Thay Ç°i cách æn uÓng là ÇiŠu quan hŒ cho sÙc khÕe. ˆn ít ÇÒ m«, nhiŠu chÃt s®i (fibre). ñ‹ phòng ngØa thÜa xÜÖng, nên uÓng calcium m‡i ngày. N‰u trong ngÜ©i có bŒnh thÆn nên nh© bác sï ÇiŠu trÎ. Có nhiŠu ÇÒ æn chÙa nhiŠu chÃt calcium nhÜ yogourt, s»a, nܧc cam.

 Vitamine (tÓt cho ngÜ©i có bŒnh tim): beta carotene, vitamine C và E. ñÆu nành có nhiŠu phytoestrogene. ChÃt này së bi‰n thành chÃt giÓng nhÜ hormone, giúp tránh ÇÜ®c xáo tr¶n do mãn kinh gây ra. Nh»ng chÃt này thÜ©ng có trong ÇÆu phø, s»a ÇÆu nành. Hàng ngày, nên dùng 1 hay 2 loåi ÇÒ æn có ÇÆu nành.

 Tóm låi, vÃn ÇŠ ch»a trÎ mãn kinh b¢ng hormone vØa phÙc tåp vØa ÇÖn giän. Có hai lš do Ç‹ dùng hormone:

     Ng¡n hån: Ç‹ giäm thi‹u triŒu chÙng cûa mãn kinh.
     Dài hån: Ç‹ phòng ngØa bŒnh tim måch, thÜa xÜÖng, thoái hóa b¶ phÆn sinh døc.

 Hormone giäm b§t 40 t§i 50% bŒnh Ƕng måch tim. Hormone có th‹ giäm b§t stroke, alzheimer, và tæng thêm giá trÎ cu¶c sÓng ngÜ©i phø n». Tuy hormone giäm b§t triŒu chÙng trong ng¡n hån và phòng ngØa bŒnh tÆt trong dài hån, nhÜng ta cÛng phäi công nhÆn không phäi tÃt cä m†i ngÜ©i phø n» ÇŠu së m¡c bŒnh trong dài hån.

T¿ bän thân m‡i ngÜ©i phäi cân nh¡c l®i håi theo hoàn cänh và ÇiŠu kiŒn cá nhân.