Chåm sóc sÑc khoë phø næ trong th§p niên 90   Bác sî T× MÏ Linh
Vietnamese English

 Ð¶i s¯ng cüa phø næ trong th§p niên 1990 s¨ dài g¤p ðôi ð¶i s¯ng cüa phø næ trß¾c ðây 150 nåm. Chúng ta s¯ng lâu h½n ng߶i xßa, ph¥n l¾n là do tiªn bµ kÛ thu§t, nhßng ph¥n khác cûng do vi®c ngån ng×a thu¯c lá, ð« phòng ô nhi­m môi sinh, bài tr× ma túy, v§n ðµng th¬ døc và do quan ni®m v« cách thÑc ån u¯ng, v« v® sinh tính døc.

 Ng߶i Vi®t Nam tÕi Canada g°m có nhi«u thành ph¥n xã hµi phÑc tÕp, trình ðµ h÷c v¤n khác nhau, do ðó thuyªt trình v« chåm sóc sÑc khöe mµt cách toàn di®n là mµt công vi®c vô cùng khó khån, chúng tôi chï chú tr÷ng ðªn mµt s¯ v¤n ð« quan tr÷ng ð¯i v¾i phø næ, và ð¬ quí v¸ ti®n ph¥n theo dõi, chúng tôi xin dùng dß½ng bän (diapositives) làm tài li®u trình bày.

I. Nhæng khám nghi®m th߶ng xuyên (ð¸nh kÏ - Screening ð¬ khám b®nh trÕng)
 
 Nhæng khám b®nh ð¸nh kÏ cüa ng߶i phø næ s¨ chú tr÷ng vào vi®c tìm ra nhæng b®nh sau ðây, nh¤t là vì trong vi®c chåm sóc sÑc khöe phø næ, ng߶i ta th߶ng hay sao lãng nhæng b®nh này.

A. Áp huyªt cao

 Theo dõi áp huyªt là mt phß½ng pháp ít t¯n kém nh¤t, nhßng áp huyªt cao lÕi là mµt chÑng b®nh ti«m ¦n có nhæng biªn chÑng th§t tr¥m tr÷ng. Th߶ng th߶ng trß¾c khi t¾i tu±i 40, ta phäi ðo áp huyªt 3 nåm mµt l¥n, và sau 40 tu±i phäi ðo m²i nåm mµt l¥n.

B. Khám nhû bµ

Tñ khám nhû bµ: tñ khám nhû hoa là mµt phß½ng pháp ð¬ s¾m phát hi®n b®nh ung thß vú do chính ng߶i phø næ tham gia vào vi®c sån sóc sÑc khoë cho bän thân mình. Do tñ khám nhû hoa, ng߶i phø næ có th¬ khám phá ra th¤y bß¾u · vú cüa mình trong ðó h½n 80% tr߶ng hþp. Phø næ nên dành ra m²i tháng 10 t¾i 15 phút ð¬ tñ khám mình, và khám khoäng mµt tu¥n sau kÏ kinh nguy®t.

Vài ði«u c¥n nên biªt v« nhû hoa:

Nên ði khám b®nh nhû hoa vào khoäng 40 tu±i, cûng có tr߶ng hþp nên khám vào th¶i kÏ 20 tu±i.
Яi v¾i nhæng v¸ quá 65 tu±i, th߶ng không làm mamogram, tñ khám vú là mµt phß½ng pháp hæu hi®u.
Vào th¶i kÏ kinh nguy®t ho£c · nhæng ng߶i có xáo trµn hormone, nhû hoa hay xßng l¾n thành mµt cøc bß¾u, nhßng bß¾u này s¨ biªn m¤t.
Dù mµt cøc bß¾u thñc sñ · nhû hoa, cûng chßa hÆn là ung thß, vì 65 t¾i 80% bß¾u vú là loÕi bß¾u lành tính.

Có 3 phß½ng pháp phát hi®n ung thß vú:

•      ði khám bác sî;
•      tñ khám;
•      mammography.

 Tñ khám vú           20 tu±i tr· lên  khám hàng tháng
 Khám b®nh bác sî  20 t¾i 40 tu±i  3 nåm mµt l¥n
                               trên 40 tu±i  khám hàng nåm
 Mammography      trên 50 tu±i  thñc hi®n hàng nåm

Mammography: Trong 15 nåm v×a qua, mammography ðã góp ph¥n không nhö trong vi®c chæa tr¸ b®nh ung thß vú. Phß½ng pháp ch¦n b®nh này là mµt phß½ng ti®n quan tr÷ng ð¬ khám phá nhæng bß¾u mà ch¦n ðoán b¸nh lý không tìm th¤y. Ðây là mµt phß½ng pháp chøp quang tuyªn ð¬ có hình änh bµ nhû hoa, phân bi®t ðßþc mô (tissue) bình th߶ng và mô m¡c chÑng ung thß.

 Ð¯i v¾i phø næ dß¾i 30 tu±i, ít khi sØ døng mamography, vì tÖ s¯ ng߶i b¸ ung thß ít h½n 2%. — l¾p tu±i này, chï làm mammography khi khám th¤y có bß¾u hay khi có abcès. Ðau vú cûng không phäi là lý do ð¬ làm mammography. е nhÕy (sensibility) cüa mammography vào khoäng 85 t¾i 90%.

 Ð¬ khám phá ung thß vú, American Cancer Society và American College of Radiology khuyªn cáo:

     Mammography l¥n ð¥u (de base) giæa 35 và 40 tu±i;
     Mammography m²i 12 hay 24 tháng giæa 40 và 50 tu±i;
     Mamography hàng nåm trên 50 tu±i.

 Nªu trong gia ðình có ng߶i ðã m¡c chÑng ung thu vú, nên làm mammography 5 nåm s¾m h½n th¶i khóa bi¬u trên.

C. Pap Smear: Khám phá ung thß c± tØ cung

 Phß½ng pháp khäo nghi®m tª bào c± tØ cung hay Papanicolaou test (pap test) này ðã làm giäm 90% ung thß c± tØ cung và tång thêm ð¶i s¯ng cüa nhæng ng߶i m¡c b®nh ung thß tØ cung vì phß½ng pháp này khám phá s¾m ra b®nh, và do ðó loÕi tr× ngay m¥m ung thß m¾i b¡t ð¥u xu¤t hi®n n½i c± tØ cung.
Canadian Task Force và U.S Preventive Task Force khuyªn cáo thØ nghi®m Pap Smear 3 nåm mµt l¥n ð¯i v¾i phø næ ít có nguy c½ (low risk). Nhßng ngßþc lÕi, American College of Obstetricians and Gynecologists và American Cancer Society khuyên t¤t cä phø næ nên làm Pap Smear hàng nåm.

Ai phäi làm Pap Smear

     T¤t cä phø næ còn trong th¶i kÏ hoÕt ðµng tính døc;
     Phø næ dùng thu¯c ng×a thai;
     Phø næ 80 tu±i tr· lên;
     Phø næ mang thai.

Khi nào kh·i sñ làm Pap Smear

     T¤t cä phø næ b¡t ð¥u giai ðoÕn tính døc hay 18 tu±i;
     TÖ s¯ ti«n ung thß (precancerous) r¤t cao · l¾p tu±i trë;
     Ung thß invasive cao nh¤t · vào nhæng nåm ð¥u tiên l¾p tu±i 40.

Làm thª nào thñc hi®n Pap Smear: Phäi theo các ði«u ki®n nhß sau:
 

     Tránh vaginal douche (48 tiªng ð°ng h°);
     Không ð¬ vaginal cream hay jelly (48 tiªng ð°ng h°);
     Không giao hþp (24 tiªng);
     Tránh làm Pap Smear th¶i kÏ có kinh.

Khi nào ngßng screening: Preventive Canadian Task Force khuyên ng×ng screening sau 65 tu±i. Ung thß c± tØ cung r¤t hiªm th¤y · tu±i 70. Tuy nhiên, theo American Obstetricians and Gynecologists thì nên tiªp tøc screening, không có gi¾i hÕn v« tu±i tác.

B®nh nhân ðã m± (c¡t bö) tØ cung: Nªu mµt ng߶i ðã m± c¡t bö tØ cung không phäi vì ung thß, và ðã có làm Pap Smear ð«u ð£n trß¾c khi m±, thì không c¥n làm pap smear næa. Th§t v§y, nªu ðã không có ung thß · bµ ph§n sinh døc, thì ung thß · âm ðÕo r¤t hiªm và do ðó không c¥n làm Pap Smear næa.
 
II. MTS hay STD - B®nh xã hµi truy«n nhi­m

 MTS hay STD là nhæng b®nh truy«n nhi­m do giao tiªp tình døc. Các b®nh Sida (AIDS), Hépatite B truy«n nhi­m b¢ng ð߶ng sinh døc cûng nhß các tiªp xúc không do tính døc.

 Có 20 loÕi vi trùng và 50 b®nh trong các loÕi b®nh MTS. MTS gây ra nhæng änh hß·ng xã hµi và kinh tª r¤t tai hÕi trong vi®c sån sóc sÑc khöe ðÕi chúng. MTS là nguyên nhân cüa 1/3 nhæng tr߶ng hþp ðoÕn sän (stérilité) tÕi Canada, änh hß·ng t¾i phø khoa, gây ra hß thai, tØ vong khi sinh sän, chØa ngoài dÕ con, maladies pelviennes inflammatories avec doubleurs pelviennes.
Trong th§p niên v×a qua, ðã có mµt d¸ch MTS nh¤t là · l¾p tu±i thiªu næ và phø næ trë. Nhæng b®nh clamydioses, gonorrhées, herpès, condylomes (g÷i là MTS ordinaires) phát tri¬n mÕnh m¨, trong khi ý thÑc v« t¥m mÑc cüa nhæng b®nh này trên sÑc khöe phø næ lÕi không ðßþc chú tr÷ng mµt cách tß½ng xÑng. Mµt vài phß½ng pháp ng×a thai có công hi®u giäm b®nh MTS:

     Condom và ch¤t di®t tinh trùng giäm thi¬u b®nh MTS;
     Thu¯c ng×a thai giäm b¾t biªn chÑng cüa MTS (nhß salpingite, PID)

 Ngân sách y tª thª gi¾i hi®n nay có l¨ ðã không cho phép thñc hi®n nhæng phß½ng pháp khám phá b®nh, chü yªu · nhóm ng߶i d­ m¡c b®nh và d­ truy«n b®nh.

 M£c dù ðã có nhi«u cänh giác v« nhæng h§u quä tr¥m tr÷ng cüa MTS và có nhi«u khuyªn cáo giæ gìn mµt ð¶i s¯ng tình døc an toàn, cách s¯ng và thái ðµ cüa gi¾i trë vçn không có thay ð±i nào ðáng k¬. R¤t ít ng߶i xØ døng các bi®n pháp ngån ng×a trong các giao tiªp nam næ.

Condom: là mµt phß½ng ti®n r¤t d­ xØ døng. Hi®n nay có loÕi condom féminin ‘Reality’, khiªn cho phø næ có phß½ng ti®n hæu hi®u ð¬ ð« phòng MTS và ng×a thai. Th߶ng ng߶i ta cho r¢ng ng×a thai là công vi®c cüa phø næ, và phòng b®nh MTS là trách nhi®m cüa ðàn ông. Tuy nhiên, phø næ trë hi®n nay càng ngày càng mu¯n nh§n l¤y trách nhi®m 'kép' cüa mình v« thai nghén và v« ð« phòng MTS.

Spermicide non oxynol trong vi®c ð« phòng MTS: Ðây là loÕi thu¯c di®t tinh trùng ðßþc dùng nhi«u nh¤t. LoÕi này r¤t hæu hi®u và là mµt phß½ng pháp ngånng×a gonorrhée, clamydiose, herpès và virus HIV.

III. Hépatite B - Viêm gan B

 B®nh viêm gan B là mµt chÑng b®nh do vi khu¦n truy«n nhi­m b¢ng tình døc th߶ng th¤y · Canada và B¡c MÛ. Có t× 60 ðªn 70% ng߶i Vi®t Nam mang vi khu¦n hépatite B.

Nhæng nhóm ng߶i có nguy tính hépatite B:

     Ng߶i Ðông Nam Á;
     Th± dân Alaska và các ðäo Thái Bình Dß½ng;
     Ng߶i ghi«n ma túy b¢ng cách chích tînh mÕch;
     Gia ðình có ng߶i mang hépatite;
     Ng߶i có nhi«u bÕn chån g¯i (sex partners); và
     Cán bµ y tª.

 H§u chÑng cüa viêm gan B là tình trÕng chÑa vi-khu¦n lâu dài trong c½ th¬, và có nguy c½ b¸ ung thß gan g¤p bµi (300) l¥n. Phø næ mang thai có th¬ truy«n vi khu¦n viêm gan B c¤p tính sang thai nhi 70% t¾i 80% nªu không áp døng nhæng ð« phòng ðúng cách.

 Phäi chích ng×a viêm gan cho nhæng nhóm ng߶i có nguy c½ nhi­m b®nh. Thu¯c chüng ðßþc chích làm 3 l¥n: tháng ð¥u tiên, tháng kª tiªp, và tháng thÑ sáu. Chích ng×a t¤t cä trë em vä nhæng nhóm ng߶i có nguy c½ nhi­m b®nh là mµt phß½ng ti®n ð« phòng cån bän cüa ng߶i th¥y thu¯c. Ngoài vi®c chích ng×a, r¤t khó có cách ngån ng×a sñ lan tràn cüa MTS, chÑng b®nh này lÕi giªt nhi«u ng߶i h½n là Sida.

IV. Hµi chÑng ti«n kinh (PMS)

 PMS là nhæng tri®u chÑng trß¾c lúc hành kinh, th߶ng th¤y · 87-92% phø næ. T× 3 t¾i 5% phø næ có tri®u chÑng ti«n kinh khá tr¥m tr÷ng.

PMS là gì? PMS là nhæng hi®n tßþng xäy ra · ðoÕn cu¯i cüa chu kÏ kinh nguy®t, bi¬u hi®n b¢ng nhæng cách cß xØ, nhæng tri®u chÑng tâm lý b¤t th߶ng ð¯i v¾i ng߶i khác ho£c trong công vi®c, trong hành ðµng. Phø næ thuµc m÷i chüng tµc, vån hóa, t¥ng l¾p xã hµi ð«u có th¬ b¸ PMS. Hi chÑng PMS liên quan v¾i nhæng thay ð±i cüa hormone trong chu kÏ kinh nguy®t, m£c dù ng߶i ta chßa biªt rõ nguyên nhân cüa PMS.

Tri®u chÑng cüa PMS Có t¾i 150 tri®u chÑng cüa PMS, t× cång nhû bµ, ð¥y bøng, nhÑc ð¥u, m®t möi, gi§n dæ, lo âu, mu¯n tñ tØ, v.v...

Chu¦n ðoán PMS: có th¬ dña theo 3 tiêu chu¦n:

•      Tri®u chÑng phäi xu¤t hi®n ð¸nh kÏ sau th¶i gian røng trÑng;
•      Tri®u chÑng phäi xäy ra mµt cách c¯ ð¸nh ít nh¤t 7 ngày trß¾c kÏ; và
•      Tri®u chÑng có änh hß·ng khá tr¥m tr÷ng trên l« l¯i sinh hoÕt cüa ng߶i b®nh.

Khuyên bäo, giäi thích, c¡t nghîa cho ng߶i b®nh v« chÑng PMS là nhæng ði«u c¥n thiªt. Ng߶i b®nh và gia ðình phäi có phß½ng kª ð¬ giäm cång  thÆng, ho£c làm group counselling v¾i mt nhà tâm lý ð¬ có khä nång ð¯i phó v¾i PMS;

Chª ðµ ån u¯ng: giäm s¯ lßþng mu¯i, ð߶ng rßþu, cà phê, nh¤t là ð¯i v¾i phø næ hay lo âu, m¤t ngü;

V§n ðµng th¬ døc, ði bµ khoäng 30 phút, ít nh¤t 4 l¥n 1 tu¥n.

Antiprostaglandine làm b¾t tri®u chÑng PMS nªu u¯ng ð«u 6 ngày trß¾c kÏ kinh. Kªt quä: 30% khá h½n, 30% không hi®u quä, và 30% sinh chÑng  bu°n ngü.

Cho thêm Pyridoxine (vitamine B6) 100mg m²i ngày su¯t kÏ kinh cûng có hi®u quä, m£c dù các công cuµc nghiên cÑu chßa chÑng minh công døng  cüa nó.
 

V. Th¶i kÏ mãn kinh (Ménopause)

 Th§p niên 90 này ðã ðánh d¤u mµ.t khía cÕnh ð£c bi®t v« sÑc khöe phø næ, ðó là quan ni®m m¾i cüa ng߶i th¥y thu¯c và cüa ng߶i b®nh v« th¶i kÏ mãn kinh. Ngày nay, ng߶i ta chæa tr¸ mµt cách tích cñc th¶i kÏ mãn kinh, ð¬ ng߶i ðàn bà có th¬ thø hß·ng ð¶i s¯ng yên ±n thêm 30 nåm næa.

 V¾i tu±i th÷ trung bình hi®n nay là 81 nåm, ng߶i ðàn bà phäi träi su¯t 1/3 ð¶i ng߶i trong th¶i kÏ mãn kinh. Dân chúng càng ngày càng già thêm, thª gi¾i ðÑng trß¾c mµt v¤n nÕn quan tr÷ng v« mãn kinh. Thñc v§y, hi®n nay mµt trên b¯n phø næ Canada già trên 50 tu±i, t±ng s¯ lên ðªn h½n 3 tri®u phø næ ðang s¯ng trong th¶i mãn kinh.

 Vi®c chæa b®nh b¢ng hormone cho ng߶i mãn kinh, giäm thi¬u 50% nguy c½ phát b®nh tim mÕch, b®nh thßa xß½ng cùng nhæng biªn chÑng và tØ vong do các b®nh này gây ra, cûng nhß là ðem lÕi tình trÕng an sinh cho ng߶i phø næ mãn kinh.

Tu±i vàng khoë mÕnh là møc ðích cüa bu±i thuyªt trình hôm nay.

иnh nghiã:
Mãn kinh là th¶i kÏ kinh nguy®t ch¤m dÑt, hay là th¶i kÏ bu°ng trÑng ngßng hoÕt ðµng. Trong su¯t cuo6.c s¯ng, ng߶i phø næ có khoäng 400 chu kÏ kinh nguy®t. S¯ lßþng hormone estrogen và progestogen d¥n d¥n giäm thi¬u trong th¶i kÏ ti«n mãn kinh. Périmenopause và ménopause:

D¤u hi®u và tri®u chÑng:
Chu kÏ kinh không ð«u, xu¤t huyªt b¤t th߶ng, b×ng nóng · m£t (50-80%) kèm theo nôn o©, h°i hµp, chäy m° hôi ban ðêm, m¤t ngü, chóng m£t, nhÑc ð¥u, sao lãng, m¤t trí nh¾, gi§n dæ, l× ð×.

H§u quä lâu dài cüa th¶i kÏ mãn kinh:

• B®nh ung thß vú tång d¥n v¾i tu±i tác và nhi«u h½n lúc quá 50 tu±i.
• B®nh tim mÕch: trong th¶i kÏ còn kinh nguy®t, ng߶i phø næ b¸ b®nh tim mÕch 1/5 l¥n ít h½n ðàn ông cùng l¾p tu±i, cho ðªn nåm 85 tu±i thì s¯ ng߶i ðàn ông ðàn bà m¡c b®nh ngang nhau. Nh§n xét này chÑng tö estrogen bäo v® c½ th¬ ch¯ng lÕi b®nh tim-mÕch.
• B®nh thßa xß½ng (loãng xß½ng): xß½ng tr· nên ‘loãng’ · th¶i kÏ mãn kinh. B¯n nåm sau khi mãn kinh, xß½ng trong ng߶i thiªu høt ði t× 1 t¾i 3% m²i nåm, sau ðó, m²i nåm høt m¤t 0.6% xß½ng. Sñ ki®n này làm cho ng߶i ðàn bà d­ b¸ gãy xß½ng c± tay, xß½ng s¯ng, và xß½ng ðùi. Có t¾i 40%  phø næ trên 65 tu±i b¸ gçy mµt trong ba loÕi xß½ng này, và 20% ng߶i · tu±i 90 b¸ gãy xß½ng háng. Ðàn bà da tr¡ng, thon và cao d­ b¸ thßa xß½ng.  Ðàn bà da ðen ít thßa xß½ng h½n, vì có mµt kh¯i lßþng xß½ng khá l¾n. Nhæng yªu t¯ gây ra b®nh thßa xß½ng là: mãn kinh s¾m, da tr¡ng, nh© cân, chßa sinh sän l¥n nào, ít v§n ðo6.ng, u¯ng rßþu quá ðµ, hút thu¯c lá, u¯ng nhi«u cà phê, và u¯ng thu¯c corticoids.

Estrogen là hormone cån bän trong phép ði«u tr¸ mãn kinh. Có ba cách dùng Estrogen:

•      Thu¯c viên u¯ng;
•      Thu¯c dán ngoài da (transdermal patches); và
•      Kem thoa da hay ð£t trong âm ðÕo.

 Không th¬ dùng hormone chæa tr¸ mãn kinh trong các trß·ng hþp sau ðây:

•      Ðã m¡c b®nh t¡c ngh¨n mÕch máu;
•      Xu¤t huyªt · âm hµ chßa rõ nguyên nhân; và
•      Có ti«n cån ung thß vú ho£c ung thß tØ cung.

• Ung thß màng tØ cung (endomètre): tÖ l® thông th߶ng cüa ung thß màng trong tØ cung · phø næ mãn kinh là 1/1000 ng߶i m²i nåm. B®nh này th߶ng xu¤t hi®n 2 nåm sau khi tr¸ hormone, nhßng ung thß có th¬ phát hi®n s¾m và tÖ l® lành b®nh là 95%. Nªu dùng thêm progesterone ð¬ tr¸ h²n hþp v¾i estrogen, có th¬ giäm hªt nguy hi¬m cüa ung thß màng trong tØ cung.
• Ung thß vú: Có mµt vài khäo cÑu cho r¢ng có liên h® giæa ung thß vú và hormone estrogen.

 Câu höi này do báo Time tháng 6 nåm ngoái nêu lên trong loÕt bài v« estrogen và mãn kinh ðã gây ra nhi«u tranh lu§n và vçn chßa có câu trä l¶i, ch¡c còn phäi có nhi«u công trình nghiên cÑu næa.

 Thñc ra, nguy c½ ung thß vú tß½ng ð¯i th¤p trong 5 nåm ð¥u tiên chæa tr¸ hormone v¾i tÖ l® 1.71 phø næ l¾p tu±i 60-64 sau 5 nåm ði«u tr¸. Ði«u tr¸ h²n hþp v¾i progesterone giäm nguy c½ xu¯ng còn 1.00% theo tr߶ng phái Âu châu, nhßng tr߶ng phái MÛ thì không cho là progesterone giäm thi¬u ung thß vú.

V§n ðµng: Khi b¡t ð¥u mãn kinh, v§n ðµng r¤t quan tr÷ng ð¬ thân th¬ tráng ki®n, mà còn giúp giäm b®nh thßa xß½ng và b®nh tim. B½i lµi r¤t t¯t cho tim.

Chª ðµ ¦m thñc: Thay ð±i cách ån u¯ng là ði«u quan h® cho sÑc khöe. Ån ít ð° mÞ, nhi«u ch¤t sþi (fibre). Ь phòng ng×a thßa xß½ng, nên u¯ng calcium m²i ngày. Nªu trong ng߶i có b®nh th§n nên nh¶ bác sî ði«u tr¸. Có nhi«u ð° ån chÑa nhi«u ch¤t calcium nhß yogourt, sæa, nß¾c cam. Vitamine (t¯t cho ng߶i có b®nh tim): beta carotene, vitamine C và E. Чu nành có nhi«u phytoestrogene. Ch¤t này s¨ biªn thành ch¤t gi¯ng nhß hormone, giúp tránh ðßþc xáo trµn do mãn kinh gây ra. Nhæng ch¤t này th߶ng có trong ð§u phø, sæa ð§u nành. Hàng ngày, nên dùng 1 hay 2 loÕi ð° ån có ð§u nành.

 Tóm lÕi, v¤n ð« chæa tr¸ mãn kinh b¢ng hormone v×a phÑc tÕp v×a ð½n giän. Có hai lý do ð¬ dùng hormone:

     Ng¡n hÕn: ð¬ giäm thi¬u tri®u chÑng cüa mãn kinh.
     Dài hÕn: ð¬ phòng ng×a b®nh tim mÕch, thßa xß½ng, thoái hóa bµ ph§n sinh døc.

 Hormone giäm b¾t 40 t¾i 50% b®nh ðµng mÕch tim. Hormone có th¬ giäm b¾t stroke, alzheimer, và tång thêm giá tr¸ cuµc s¯ng ng߶i phø næ. Tuy hormone giäm b¾t tri®u chÑng trong ng¡n hÕn và phòng ng×a b®nh t§t trong dài hÕn, nhßng ta cûng phäi công nh§n không phäi t¤t cä m÷i ng߶i phø næ ð«u s¨ m¡c b®nh trong dài hÕn.

 Tñ bän thân m²i ng߶i phäi cân nh¡c lþi hÕi theo hoàn cänh và ði«u ki®n cá nhân.